Жайлықырғақтағы тауап: табиғат дыбысының сырлары

Қазақ даласының ендірікті түстегі бөліктерінде Жайлықырғақ деп аталатын тау жотасы орналасқан. Бұл жер — табиғаттыңөзі шығарған ең тыныштықтың бір нүктесі. Жайлықырғақтағы тауап — бұл тек дыбыстыңқайталануы емес, бұл табиғаттың тыныштық пен сырлану туралы сөйлейтін тіл. Күн сәрі түйе жайынды жолдар, желдің шөп арқылы сызылуы, тау бөктеріндегіқоңырлық — бәрі бір бейнені суреттейді: еркін, меланхолик, бірақ терең тыныштықты.

# Жайлықырғақ —қалай айтылады табиғат?

Жайлықырғақ атауыөзі де бір сыбыртпашылыққа ие. «Қырғақ» — төбе, тау бөктері деген мағынаны білдіреді, ал «жайлық» — жайылым, жер асты суларының жететін жер. Екі сөздің бірігүінен пайда болған атамалы көптегенқазақ топонимдері сияқты, ол да жердің табиғи ерекшелігін айгіндейді. Бұл жерде тауап — дыбыстыңқабырғалар арқылықайта шығуы — күн бүгінге дейін сақталғанқұбылыс.

Тауап пайда болуыүшін екі жағдай керек: біріншіден, дыбыс шығаратын нүкте болуы керек, екіншіден, онықайталайтынқабырға немесе төбе болуы мүмкін. Жайлықырғақта осы екі жағдай да бар. Даланың кең аспаны астындағы төбелер дыбыстыұстап, оны бірнеше секунд бойықайталайды. Егер сіз бір дүркінқысқаүн шығарсаңыз — ол сіздің мойныңызда, бұл жердіңөзіндеқалады. Егерүнді бір аздап көтерсеңіз — ол тау бөктеріненқайта оралады.

# Дыбыстарәлемі: жел, сыбыр жәнеқоңғыр

Жайлықырғақтағы негізгі дыбыстардың бірі — терең жел. Бұл жел текқыста да, жазда да болады, бірақ оныңәр түріәртүрлі.Қыс желі суық, тік, тікелей төбелерден төгіледі. Жаз желі жоғарықозғалады, шөп басынанөтіп, жұмсақ сыбыр дыбысын шығарады. Табиғат зерттеушілері жел дыбысын «Deep Wind» деп атайды — ол күннің жоғарықабатынан төмендейтін ауаныңқозғалысынан пайда болады.

Екінші маңызды дыбыс — шұбар шықыр. Жайлықырғақтың кейбір бөктерінде металдан немесе тастан жасалған шықырлар бар. Олар жел кезіндеәуенінеұқсас дыбыс шығарады. Бұл дыбыс — тауаптың еңәдемі түрі. Ол кезде тыңдаушы адамөзін бір бейбітәлемде сезінеді.

Үшінші дыбыс — адам дауысы. Жайлықырғаққа келген туристер, жергілікті тұрғындар немесе жаяу жүргіншілер бір айтқанда дыбыс таудыңқабырғасына салынып, бірнеше ретқайталанады. Бұл — тауаптың ең танымал түрі. Адам дауысының таудақайталануы оның күшін және бағытын көрсетеді.

# Түйе жолы: күн сәрі және сырлану

Жайлықырғақ тарихында маңызды рөл атқарған жолдардың бірі — түйе жолы. Көне дәуірлердеҚазақстанның ішкі аймақтарын байланыстырған керуен жолдары осы тау бөктерлері арқылыөткен. Түйелердің аяқтарының шақыру дыбысы, күтіштіңүні, малдың тыныштығы — бәрі бір бейненіқұрайды.

Күн сәрі түйе жайынды жерлерде ерекше дыбыс жасайды. Жылы күндері тастар жылып, олар арқылы жылудың таралуына байланысты ауақозғалысыөзгереді. Бұлқұбылыс «Dad Voice» немесе «Mom Voice» деп аталатын дыбыстардың пайда болуына себеп болады. Бұл дыбыстар — табиғаттыңөзініңүні, олар адамдардың дауысымен бірдейәсер етеді.

Түйе жолы бойындағы сырлану — бұл Жайлықырғақтағы ең бағалы тәжірибе. Керуен жолындағыәрбір сәт — бұл тарихтыңөзі.Қырғақ көздері таман таман етіп,өзін-өзі жүргіншілергеқайтарды. Олар — ескі заманның сырларын, малшылардың тыныштығын сақтаушы куәгерлер.

# Тауаптар мен сырқат:қыранның тыныштығы

Жайлықырғақтағы тауаптар — бұл тек дыбыс емес, бұл сезім. Сырқат деген кезде бұл жерде тұрған адамөзін бір кішкене дүниеде сезінеді.Қыранның біріндік тауап ноктасын ширекке сыйлау — бұл табиғатқақұрметұсыну. Көптегенқазақ аңыздарында тауаптар рухтардың жолы болып табылады. Егер сіз тауапты тыңдасаңыз — сіз рухтарға жақындық жасасыз деп сенген.

Төбелердің біріндік нүктелері — оларда дыбыс ең тереңқайталанады. Бұл нүктелерді «тауап нокталары» деп атайды. Жайлықырғақта осы нүктелердің бірі — ол жерде жел, шықыр және адам дауысы бірдейәсер етеді.Қырғақ көздері түтінгіқырғақ түйе арқылы таман таман етіп,өзін-өзі жүргіншілергеқайтарды.

# Меланхолик еркіндік: тас және сырқат

Бұләріс түйенің тыныш, меланхоликті еркін қырғақ тастарын ескітеді. Тас — табиғаттың ең бейбіт заттарының бірі. Олар жылдардың мыңдаған жылдарын бір жердеұстап, уақытты бақылайды. Жайлықырғақтағы тастар — олардың ішінде ең ертедегілері. Олардың бетінде желдің жолы, жаңбырдың ізі, күннің жарығы бар.

Тауаптар мен сырқаттыңәрісі —қыранның таман тыныштығын, сырлануәрісінқайталайды. Бұл — Жайлықырғақтағы ең терең тәжірибе. Оны тек осы жерде аласыз. Басқа жерлерде осындай тауап жоқ. Осындай тас жоқ. Осындай тыныштық жоқ.

##Қалай тыңдауға болады?

Жайлықырғақтағы тауапты толық тыңдауүшін ең жақсы уақыт — таңертең немесе кеш. Төңірегі тыныштықтан тығыз болғанда дыбыстар ең анық естіледі. Егер сіз бұл жерге келсеңіз, алдымен отырып, тыңдауға бастаңыз. Желдің сыбырын, шықырдыңәуенін, тастардың жылулығын сезініңіз.

Кейбір туристер жасалма микрофондар мен дыбыс жазу құралдарын алып келеді. Бұл — жақсы шешім. Бірақ алдыменқарапайым тыңдау — ең мықты тәжірибе. Көздеріңізді жабыңыз,құлқыңызды жинаңыз және осы жердіңөзі сізге сөйлейтінді сізге жеткізіңіз.

# Баурайтын табиғат:қорғау керек

Жайлықырғақтағы тауаптар — бұл табиғаттың бірегей мұрасы. Олардықорғау — біздің жауапкершілігіміз. Жылдам өзгеретін климат, адамқызметінің артуы — бәрі осы тыныштыққақауіп төндіреді. Сондықтан бұл жерлерді баурайту, табиғи дыбыстардықорғау — біздіңәрқайсысымыздың міндеті.

Қазақстанның табиғи аймақтарындағы дыбыс ландшафттары — олар бірегей деректер көзі. Зерттеушілер оларды сақтап,қоғамға таныстыру мақсатында еңбек етеді. Жайлықырғақтағы тауап — осы деректердің бірі. Онықұрметтеу — біздің жауапкершілігіміз.

##Қорытынды

Жайлықырғақтағы тауап — бұл табиғаттыңөзі шығарған еңәдемі дыбыстардың бірі. Ол — күн сәрі, түйе жолы, меланхолик еркіндік және тыныштық. Бұл жердіңәрбір дыбысы — бір сыр,әрбір тас — бір жылнама. Егер сіз осы жерге келсеңіз — сіз уақыттыңөзінеқосыласыз.